O‘zbekistonda kuzatilmaydigan iqtisodiyot ulushi YaIMning 21,8% ga tushdi
To‘qqiz oylik ko‘rsatkich bo‘yicha O‘zbekistonda kuzatilmaydigan iqtisodiyot ulushi 21,8% ni tashkil etdi. Milliy statistika qo‘mitasining baholariga ko‘ra, bu yil boshidan beri ko‘rsatkich pasayib kelmoqda.
Biznes va ishTo‘qqiz oylik ko‘rsatkich bo‘yicha O‘zbekistonda kuzatilmaydigan iqtisodiyot ulushi 21,8% ni tashkil etdi. Milliy statistika qo‘mitasining baholariga ko‘ra, bu yil boshidan beri ko‘rsatkich pasayib kelmoqda.
Mutlaq raqamda kuzatilmaydigan iqtisodiyot hajmi 382,7 trillion so‘mni tashkil qildi. Foiz sifatida bu birinchi yarim yillikdagi 22,8% dan past va 2025 yil boshidagi ko‘rsatkichdan 2 foiz punktga kamroq. Raqam katta ko‘rinadi, lekin kontekstida ko‘rsatkich pasayish yo‘nalishida.
Raqamlar nimani ko‘rsatadi
Kuzatilmaydigan iqtisodiyot deganda rasman hisobga olinmagan, statistikaga to‘liq tushmagan faoliyat tushuniladi: qayd etilmagan savdo, deklaratsiya qilinmagan daromad, norasmiy ish haqi. Bu qism soliq tizimiga ham, byudjetga ham tushmas ekan.
21,8% ulush shuni anglatadiki, O‘zbekistonda har 100 so‘mlik yaratilgan mahsulotdan taxminan 22 so‘mi rasmiy statistika doirasidan tashqarida qolmoqda.
Qishloq xo‘jaligi hali ham alohida ko‘rsatkich
Tarmoqlar kesimida eng yuqori norasmiy ulush qishloq, o‘rmon va baliqchilik xo‘jaligida: 57,6%. Bu raqam katta, ammo yil boshiga qaraganda pasaygan: birinchi yarim yillikdagi ko‘rsatkichdan deyarli 3 foiz punktga kam.
Qishloq xo‘jaligida bunday yuqori ulush tabiiy: mayda fermer va dehqon xo‘jaliklari, shaxsiy tomorqalar, bevosita bozorga yetkazib berish rasmiy hisobot zanjiridan chetda qolishi mumkin. Bu global hodisa ham, O‘zbekistonga xos muammo ham.
Xizmatlar sohasida ko‘rsatkich aksincha o‘sdi: birinchi yarim yillikdagi 23% dan 23,8% ga ko‘tarildi. Bu nisbatan kichik o‘zgarish, lekin yo‘nalish e’tiborni tortadi: qishloq xo‘jaligida ulush kamaysa, xizmatlarda oshmoqda.
Bu o‘quvchi uchun nimani anglatadi
Kuzatilmaydigan iqtisodiyotning ulushi kamayganda davlat byudjeti uchun soliq bazasi kengayadi. Nazariy jihatdan bu infratuzilma, tibbiyot yoki ta’limga ko‘proq mablag' degan gap. Biroq bu zanjir uzun va bevosita seziluvchan emas.
Oddiy fuqaro uchun qisqa muddatli ta’sir boshqacharoq ko‘rinadi. Norasmiy sektorda ishlagan yoki xizmat olgan odam asta-sekin rasmiy tizimga o‘tishini his qilishi mumkin: narxlar hisobga kiritiladi, hujjatlar talab qilinadi, operatsiyalar kuzatiladi. Bu qulaylik yoki noqulaylik bo‘ladimi, vaziyatga bog‘liq.
Moliyaviy mahsulotlar nuqtai nazaridan esa rasmiy daromadning o‘sishi bank tizimi bilan ishlash imkonini kengaytiradi. Kredit tarixisiz, rasmiy ish haqi tasdig‘isiz kredit yoki ipoteka olish qiyin. Daromad rasmiylashtirilib borgani sari bu imkoniyatlar ham kengayib boradi.
Pasayish nima sababdan
Post bu savolga javob bermaydi, shuning uchun miz ham bermaymiz. Milliy statistika qo‘mitasi baholash metodologiyasini qo‘llaydi, shu metodologiya asosida ulush hisoblanadi. Pasayish real o‘zgarishni ham, baholash usuli o‘zgarishini ham aks ettirishi mumkin. Ikkisini farqlash uchun batafsil metodologik ma’lumot kerak.
Muhim nuance: bu «kuzatilmaydigan», ya’ni bevosita o‘lchanganmi yoki bahomilangan. Statistika qo‘mitasi ma’lumotlari baholash asosida, o‘lchovga emas.
Qaysi ko‘rsatkichni kuzatish mantiqli
Yillik dinamika oyma-oy raqamdan ko‘ra ko‘proq gapiradi. Birinchi yarim yillikdan to‘qqiz oygacha 21,8% ga tushish ham o‘sish ham emas, barqarorlashtirish tendentsiyasiga o‘xshaydi.
Xizmatlar sohasidagi o‘sish alohida kuzatuvga loyiq. Agar bu tarmoqda norasmiy ulush o‘sib borsa, umumiy pasayish vaqtinchalik bo‘lib qolishi mumkin.
Yil oxiridagi to‘liq statistika chiqsa, tendentsiya aniqroq ko‘rinadi. Milliy statistika qo‘mitasi ma’lumotlarini rasmiy saytida kuzatish mumkin.